Borkowo [Borchowe, Borkow]
Zarys historii: W bezpośrednim sąsiedztwie wsi zachowany grobowiec megalityczny sprzed 5 tysięcy lat. Obecna wieś ma metrykę średniowieczną, w źródłach wymieniana w 1267, 1297, 1302, 1303, 1304, 1308 i w źródłach nowożytnych. Od XV do XVIII wieku lenno rodu von Natzmer. Na początku XVIII wieku, we wsi istniał niewielki folwark, którego właścicielem był Oltwig Adolph von Natzmer. Po jego bezpotomnej śmierci majątek odziedziczyła siostra zmarłego Barbara Eleonora von Stojentin, zaś po jej śmierci właścicielką została jej córka Elżbieta Jadwiga von Stojentin i jej mąż Ewald Christian von Tetlow. W 4 ćw. XVIII wieku we wsi gospodarowało 3 chłopów i stało 9 domów. W XIX wieku majątek wrócił do innej lini rodu von Natzmer. Jego właścicielem w 1884 r. był Carl Oldwig von Natzmer. W 1928 r. majątek w randze rycerskiego, liczącego 757 ha gruntów, kupiło Towarzystwo Kupieckie ze Sławna. Zarządzcą majątku był wówczas H.Stolzenburg.Po 1945 roku na gruntach majątku i zespołu podworskiego powstało Państwowe Gospodarstwo Rolne. Aktualnie wieś liczy 152 mieszkańców.
Położenie, fizjografia terenu, krajobraz: położona przy szosie prowadzącej z Niemicy do Polanowa, pomiędzy Lejkowem a Laskami. Wieś rozplanowana jest po obu stronach drogi, mniej więcej w jej połowie, z dwiema prostopadle od strony wschodniej dołączonymi drogami uzupełniającymi układ pierwotnej ulicówki. Rozbudowa wsi w kierunku wschodnim spowodowana była najprawdopodobniej dogodnościami rzeźby terenu, która w przeciwieństwie do zaadaptowanej części, gwałtownie wznosi się na zachód, a wzniesienia pokryte są w północnej części, od drogi prowadzącej do cmentarza - lasami. Ważnymi elementami w odbiorze wnętrza wsi są dwa niewielkie stawy, utworzone na cieku będącym dopływem rzeki Grabowa, w sposób naturalny (planowany?) oddzielające kompleks dawnego założenia dworsko-folwarcznego od zabudowy wsi. Przeprowadzona przez Borkowo dawna linia kolejowa zachowała się w krajobrazie wsi w postaci czytelnego nasypu, od południa biegnącego wzdłuż drogi do Lasek, po jej wschodniej stronie i na wysokości folwarku łagodnym łukiem omijającego wieś, by tuż za jej północnymi granicami przeciąć drogę do Lejkówka Sztucznie nasypana platforma dawnej stacji widoczna jest przy skrzyżowaniu drogi prowadzącej do oddalonego od niej na wschód o ok. 800 metrów eksponowanego na skraju lasu stanowiska archeologicznego.
Układ wsi: wieś wielodrożnicowa rozbudowana z pierwotnej ulicówki
Zabudowa mieszkalna i gospodarcza: zabudowa mieszkalna murowana, budynki parterowe, kryte wysokim dwuspadowym dachem - w części wschodniej dwuosiowe, ustawione kalenicowo, z budynkami gospodarczymi znacznych rozmiarów obudowującymi niewielkie podwórza - tworzą jednorodny w formie i rozplanowaniu zespół zabudowy, w części centralnej, wzdłuż drogi głównej o kompozycji bardziej zróżnicowanej
Obiekty sakralne: krzyż przydrożny
Obiekty przemysłowe: wieża transformatorowa i dawna mleczarnia w kompleksie folwarcznym (ewidencja konserwatorska
Założenia folwarczne i dworskie: zespół dworsko-parkowy z folwarkiem z połowy XIX w. zajmuje południowo-zachodnią część wsi, po zachodniej stronie drogi łączącej Lejkowo i Laski. Z pierwotnego układu kompozycyjnego założenia zachował się park oraz zespół zabudowań folwarcznych otaczający dziedziniec gospodarczy. Dwór rozebrano po 1945r. Zespół zabudowań folwarcznych: obora, ok.1920 r., mur., stodoła, ok.1910 r., mur/rygl., obora, ok.1930r., mur., czworak wraz z pomieszczeniem gospodarczym nr 18, XIX/XXw., mur./drew. (ewidencja konserwatorska).
Zeleń komponowana, parki, cmentarze:
Park dworski - angielski, założony około połowy XIX wieku, powiększony na
początku XX wieku, o powierzchni 5,13ha, nr rejestru 937 z dnia 08.02.1977 r.
Położony na terenie równinnym, na planie nieregularnego wielokąta. Od strony
zachodniej graniczy z terenem podmokłej łąki, od północy i południa z wiejskimi
drogami. Po stronie południowej zachowały się ceglane słupy dawnej bramy
wjazdowej. Dwór znajdował się na polanie w północnej części parku. Z układu
kompozycji stylowego ogrodu angielskiego przetrwały nieliczne ślady: ciek wodny
przecinający północną część parku ze śladami sztucznie uformowanego stawu,
pojedyncze okazy starych drzew wyznaczające przebieg głównej alei dojazdowej do
dworu, odcinki przerośniętego żywopłotu grabowego w płd.-zach. części parku
wzdłuż ścieżki przy granicy zachodniej parku. Cały teren parku jest podmokły,
zarośnięty samosiewami drzew i krzewów. W składzie gatunkowym parku występują:
dąb, buk, klon, grab, lipa, kasztanowiec, jesiony, olsza, świerk i sosna - są to
gatunki rodzime oraz dawno introdukowane. (Ewidencja konserwatorska)
Cmentarz - nieczynny, d. ewangelicki założony w połowie XIX wieku o
powierzchni 0,13 ha. Oddalony na północny wschód od zabudowań wsi, na zalesionym
wzgórzu. Dojazd drogą wiejską o nawierzchni gruntowej z aleją kasztanowców (do
uzupełnienia). Granice cmentarza uległy częściowemu zatarciu, w południowej
części cmentarza są ślady pochówków, fragmenty połamanych kamiennych płyt
nagrobnych i żeliwnych krzyży. Drzewostan cmentarza: pojedyncze okazy dębu i
lipy przemieszany z gęstym samosiewem świerku. (Karta cmentarza, H.Grecki
1989r.) · aleja jaworów wzdłuż drogi asfaltowej łączącej wieś z miejscowościami
Laski na płd. i Lejkowo na płn. (do uzupełnienia), ·aleja klonów wzdłuż polnej
drogi gruntowej wiodącej do cmentarzyska megalitycznego i Harcerskiej Polany w
płd.-wsch. części wsi, · most betonowo-metalowy nad ciekiem łączącym dwa stawy:
w parku i po wschodniej stronie drogi poza granicami parku.
Stan zachowania: kompozycja urbanistyczna wsi pozostaje czytelna dzięki niezmienionemu układowi komunikacyjnemu (z wyłączeniem rozebranej po wojnie linii kolejowej) i stosunkowo dobrze zachowanej zabudowie zagrodowej (uwaga nie dotyczy poszczególnych budynków). Przeprowadzone rozbiórki w kompleksie dworsko-folwarcznym, wtórne fizyczne wydzielenia (oddzielenie terenu dawnego pałacu od parku po północnej stronie założenia), ubytki w alei prowadzącej do dawnego dworu oraz skutki nieużytkowania poszczególnych budynków i terenów (park) w zespole, czy wręcz fragmentarycznych adaptacji budynków gospodarczych na cele mieszkalne doprowadził do znacznej degradacji i nieczytelności pierwotnego założenia.
Stanowiska archeologiczne: na obszarze miejscowości zarejestrowano 22 stanowiska archeologiczne, na których stwierdzono 31 pozostałości osadniczych z następujących okresów chronologicznych:
- Epoka kamienia - 4 ślady osadnicze
- Neolit - kultura pucharów - 3 ślady osadnicze
- Lejkowatych - 1 cmentarzysko
- Kultura łużycka - 1 ślad osadniczy, 1 cmentarzysko
- Kultura pomorska - 1 ślad osadniczy
- Okres starożytny - 3 ślady osadnicze
- Okres wczesnośredniowieczny - 6 śladów osadniczych, 1 punkt osadniczy, 4 osady
- Okres średniowieczny - 6 śladów osadniczych
Dodał: Marcin Sadowski
